Banknot polimerowy – co to jest i czym różni się od papierowego?

Banknot polimerowy to środek płatniczy wydrukowany na elastycznym podłożu z tworzywa sztucznego, a nie na papierze bawełnianym. Różni się od klasycznego banknotu wyraźnie wyższą odpornością na wilgoć, zabrudzenia i uszkodzenia mechaniczne. W artykule wyjaśniamy, jak powstaje, jakie ma zabezpieczenia i gdzie jest stosowany.

Co to jest banknot polimerowy?

Banknot polimerowy to banknot, którego podłoże tworzy cienka, elastyczna folia polimerowa. W praktyce najczęściej wykorzystuje się orientowaną folię polipropylenową, która po zadrukowaniu i zabezpieczeniu zachowuje sprężystość oraz jest znacznie mniej podatna na wchłanianie wody niż tradycyjny papier. Dzięki temu gotówka dłużej pozostaje w dobrym stanie, nawet jeśli trafi do pralki albo leży w wilgotnym portfelu.

Produkcją takich banknotów zajmują się wyspecjalizowane drukarnie bezpieczeństwa. Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A. w styczniu 2013 roku otrzymała certyfikat Guardian Printer Accreditation, który potwierdza zdolność do drukowania banknotów na podłożu polimerowym. Wcześniej, w 2012 roku, firma przygotowała testowy banknot polimerowy z motywem pszczoły miodnej, oznaczony symbolem 012. To doświadczenie okazało się przydatne przy późniejszej emisji kolekcjonerskiej dla Narodowego Banku Polskiego.

Czym różni się banknot polimerowy od papierowego?

Różnice między podłożem polimerowym a papierowym dotyczą przede wszystkim trwałości, odporności na wilgoć i sposobu nanoszenia zabezpieczeń. Papier banknotowy jest wprawdzie wytrzymały, ale jego powierzchnia szybciej chłonie tłuszcz, wodę i zanieczyszczenia. Polimer nie nasiąka, dlatego banknoty pozostają sztywniejsze i czystsze nawet po dłuższym używaniu.

Warto też pamiętać o różnicy w zachowaniu banknotu podczas codziennego użytkowania. Polimerowe nominały są zwykle cieńsze, lżejsze i mniej podatne na zagniecenia, ale przy złożeniu mogą mocniej trzymać zagięcie. Papier szybciej rozmięka, jednak niektórzy użytkownicy uważają go za bardziej naturalny w dotyku.

Jakie zabezpieczenia mają banknoty polimerowe?

Banknoty polimerowe łączą zabezpieczenia znane z druku papierowego z elementami, które można uzyskać wyłącznie na tworzywie sztucznym. Do najczęściej spotykanych rozwiązań należą:

• przezroczyste okienko z grafiką lub portretem,
• hologram zmieniający obraz w zależności od kąta patrzenia,
• mikrodruki widoczne dopiero pod powiększeniem,
• elementy optyczne zmieniające barwę przy poruszaniu banknotem.

Polimerowe podłoże umożliwia umieszczenie przezroczystego okienka, którego nie można w prosty sposób podrobić na papierze.

Jak działa przezroczyste okienko?

Przezroczyste okienko powstaje dzięki temu, że część podłoża pozostaje niepokryta farbą. W polimerze można je wyciąć lub uformować w trakcie produkcji, a następnie wzbogacić grafiką. Takiego efektu nie da się łatwo odwzorować na papierze, dlatego okienko jest jednym z najskuteczniejszych znaków autentyczności.

Czym wyróżnia się hologram i element zmienny optycznie?

Hologram to zabezpieczenie, które przy pochylaniu banknotu ukazuje różne obrazy, barwy lub przestrzenne motywy. W polimerowych emisjach często umieszcza się go na okienku lub na srebrzystej folii. Element zmienny optycznie działa podobnie, ale bazuje zwykle na specjalnych farbach i strukturach zmieniających kolor.

W banknocie 20 zł z 2014 roku z okazji Legionów Polskich zastosowano hologram z wizerunkiem Belwederu. To dobra ilustracja połączenia polimerowego podłoża z rozbudowaną warstwą optyczną. Oprócz tego na podłożu znalazły się także druk stalorytniczy oraz mikrodruki.

Dlaczego mikrodruki i staloryt mają znaczenie?

Mikrodruki to napisy składające się z bardzo małych liter i cyfr. Bez lupy wyglądają jak cienka linia, a po powiększeniu ujawniają pełną treść. Druk stalorytniczy natomiast tworzy wyczuwalną pod palcem fakturę, którą trudno podrobić na zwykłym sprzęcie. W polimerowych banknotach oba rozwiązania są często łączone z elementami przezroczystymi.

Gdzie stosuje się banknoty polimerowe?

Banknoty na folii polimerowej od lat wykorzystują banki centralne w Azji, Oceanii i obu Amerykach. W Europie do tego grona dołączył między innymi Bank Anglii, który w 2016 roku wprowadził polimerowe 5 funtów szterlingów. W 2026 roku kolejne instytucje emisyjne prezentują nowe serie polimerowe, co pokazuje, że podłoże z tworzywa stało się stałym elementem nowoczesnych systemów gotówkowych.

Czym wyróżnia się polimerowa piątka z 2016 roku?

Nowy banknot o nominale 5 funtów z 2016 roku miał wymiary 125 x 65 mm, czyli był o 15 procent mniejszy od papierowej wersji. Na awersie znalazł się portret królowej Elżbiety II, a na rewersie Sir Winston Churchill, Pałac Westminsterski, Big Ben oraz medal Nagrody Nobla, który Churchill otrzymał w 1953 roku w dziedzinie literatury. Dzięki polimerowi banknot otrzymał przezroczyste okienko z portretem królowej oraz hologram przedstawiający labirynt w Blenheim Palace.

W których regionach polimer sprawdza się najlepiej?

W 2026 roku Wschodniokaraibski Bank Centralny zaprezentował wizerunki nowej serii banknotów obiegowych dolarów wschodniokaraibskich. Również Bank Anglii prowadzi konsultacje dotyczące doboru zwierząt na kolejne polimerowe nominały funta. Podobne projekty ogłaszają między innymi banki centralne Fidżi, Samoa, Bhutanu i Wysp Świętej Heleny.

Nie oznacza to, że papier zniknął całkowicie z obiegu. Wiele krajów emituje równolegle nominały papierowe i polimerowe, a decyzja zależy od kosztów produkcji, przyzwyczajeń społecznych oraz warunków klimatycznych. W wilgotnym klimacie polimer sprawdza się szczególnie dobrze, dlatego tam banknoty z folii trafiają do obiegu na większą skalę.

Czym wyróżnia się polski banknot 20 zł z 2014 roku?

Narodowy Bank Polski wyemitował 5 sierpnia 2014 roku banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł z okazji 100. rocznicy utworzenia Legionów Polskich. Był to pierwszy polimerowy banknot w historii polskiego banku centralnego. Nakład ustalono na 50 000 sztuk, a za produkcję odpowiadała Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A.

Pierwszym banknotem polimerowym wyemitowanym przez NBP był kolekcjonerski banknot 20 zł z 2014 roku, upamiętniający 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich.

Jak wygląda awers i rewers banknotu?

Na stronie przedniej umieszczono portret marszałka Józefa Piłsudskiego. Strona odwrotna prezentuje Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari z gwiazdą, odznakę I Brygady Legionów Polskich oraz orzełka legionowego. Wszystkie te symbole wiążą się bezpośrednio z historią Legionów Polskich utworzonych w 1914 roku.

Jakie zabezpieczenia ma polska emisja?

W emisji z 2014 roku znalazło się przezroczyste okienko, a w nim holograficzny wizerunek Belwederu. Banknot wyposażono również w roślinny element graficzny zmieniający kolor w zależności od kąta patrzenia oraz niebieski element metaliczny wkomponowany w grafikę. Wykorzystano do tego druk stalorytniczy, mikrodruki i numerację typograficzną.

Projekt graficzny autorstwa Andrzeja Heidricha powstał wiele lat przed denominacją i pierwotnie zakładał podłoże papierowe. Przeniesienie go na polimer było dla PWPW wyzwaniem technicznym, ale banknot zachował czytelność i wartość kolekcjonerską. Dla NBP pozostaje to emisja nietypowa, ponieważ polskie banknoty obiegowe są nadal drukowane na papierze.